Executive Functions: Οι Αθέατες Νοητικές Δεξιότητες που Κρίνουν την Επιτυχία στην Α’ Δημοτικού – Τι Πρέπει να Ξέρουν οι Γονείς»

 

Οι εκτελεστικές λειτουργίες (Executive Functions) αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά —και συχνά παρεξηγημένα— στοιχεία της σχολικής ετοιμότητας. Πολλοί γονείς τις συνδέουν λανθασμένα με τη νοημοσύνη ή με την «πειθαρχία». Στην πραγματικότητα, οι εκτελεστικές λειτουργίες είναι το σύνολο των νοητικών δεξιοτήτων που επιτρέπουν στο παιδί να οργανώνει τη σκέψη του, να συγκεντρώνεται, να θυμάται οδηγίες και να διαχειρίζεται τη συμπεριφορά του. Σύμφωνα με το Harvard Center on the Developing Child, αποτελούν τον «κεντρικό μηχανισμό ελέγχου» του εγκεφάλου και σχετίζονται άμεσα με τη σχολική απόδοση.

Οι βασικές εκτελεστικές λειτουργίες είναι τρεις:
1. Μνήμη εργασίας (working memory) – η ικανότητα να κρατά το παιδί πληροφορίες στο μυαλό του ενώ τις χρησιμοποιεί.
2. Αναστολή παρορμητικότητας (inhibitory control) – η ικανότητα να σταματά μια παρορμητική αντίδραση.
3. Γνωστική ευελιξία (cognitive flexibility) – η ικανότητα να προσαρμόζει τη σκέψη του όταν αλλάζουν οι κανόνες ή το πλαίσιο.
Στην Α’ Δημοτικού, αυτές οι δεξιότητες εμφανίζονται στο πώς το παιδί ακολουθεί οδηγίες, οργανώνει το θρανίο του, θυμάται τα βήματα μιας εργασίας, συμμετέχει σε ομαδικές δραστηριότητες, αλλά και στη συναισθηματική του διαχείριση. Ένα παιδί μπορεί να είναι εξαιρετικά ικανό γνωστικά, αλλά να δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις σχολικές απαιτήσεις αν οι εκτελεστικές λειτουργίες του δεν έχουν ωριμάσει.
Ένα παιδί με αδύναμη μνήμη εργασίας ίσως ξεκινήσει μια δραστηριότητα αλλά ξεχάσει τα επόμενα βήματα. Ένα παιδί με χαμηλή αναστολή παρορμητικότητας μπορεί να σηκώνεται συχνά, να διακόπτει ή να δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του. Παιδιά με δυσκολία γνωστικής ευελικίας ενδέχεται να «κολλάνε» όταν αλλάζουν οι κανόνες ενός παιχνιδιού ή όταν χρειαστεί να βρουν εναλλακτικό τρόπο επίλυσης.

Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι αυτές οι δεξιότητες αναπτύσσονται δυναμικά στην προσχολική ηλικία και μπορούν να ενισχυθούν θεαματικά μέσα από στοχευμένες δραστηριότητες. Μάλιστα, σε παιδιατρικά κέντρα των ΗΠΑ, πριν την Α’ Δημοτικού, οι εκτελεστικές λειτουργίες αξιολογούνται συστηματικά, καθώς αποτελούν έναν από τους καλύτερους προγνωστικούς παράγοντες για τη σχολική επιτυχία.

Η ενίσχυσή τους γίνεται κυρίως μέσα από παιχνίδι και καθημερινές εμπειρίες και όχι μέσα από «ασκήσεις χαρτιού». Παιχνίδια όπως το «Simon Says» ενισχύουν την αναστολή παρορμητικότητας, ενώ τα memory games ενισχύουν τη μνήμη εργασίας. Τα επιτραπέζια παιχνίδια διδάσκουν κανόνες, σειρά, υπομονή και ευελιξία σκέψης. Η μαγειρική, με τα βήματα και τους κανόνες της, αποτελεί εξαιρετική δραστηριότητα για την οργάνωση και τη μνήμη. Ακόμη και οι καθημερινές ρουτίνες —όπως το ντύσιμο, το συμμάζεμα δωματίου, ή η προετοιμασία της σχολικής τσάντας— βοηθούν στην ανάπτυξη οργάνωσης και προγραμματισμού.

Όταν ένα παιδί εμφανίζει σημαντική δυσκολία στις εκτελεστικές λειτουργίες, αυτό μπορεί να αποτελεί ένδειξη αναπτυξιακών διαφοροποιήσεων όπως ΔΕΠ-Υ, όμως δεν ισχύει πάντα. Σε πολλές περιπτώσεις, τα παιδιά απλώς χρειάζονται περισσότερη ωρίμανση και καθοδήγηση. Η λεπτομερής αξιολόγηση από ειδικούς —εργοθεραπευτές, λογοθεραπευτές ή παιδοψυχολόγους— επιτρέπει να κατανοήσουμε το προφίλ του παιδιού και να σχεδιάσουμε στοχευμένη παρέμβαση.

Οι εκτελεστικές λειτουργίες δεν είναι δεδομένες. Χτίζονται, ενισχύονται και μεταμορφώνονται μέσα από εμπειρίες, παιχνίδι, υποστήριξη και κατάλληλες προκλήσεις. Με σωστή καθοδήγηση, το παιδί μπορεί να αναπτύξει έναν ισχυρό εσωτερικό μηχανισμό οργάνωσης και αυτορρύθμισης που θα το ακολουθεί σε όλη του τη μαθησιακή πορεία.